Nostrzyk biały dwuletni

Znaczenie gospodarcze

Uprawa nostrzyka białego w Polsce jest słabo rozpowszechniona. Zaletą tego gatunku jest duża wydajność zielonej masy 20-40 t/ha. Zawartość białka w zielonej masie koszonej we wczesnych fazach rozwoju jest zbliżona do koniczyny lub lucerny. Łodygi są jednak grube i szybko drewniejące. Poza tym ujemną właściwością nostrzyka jest występowanie kumaryny i olejku eterycznego, które nadają paszy nieprzyjemny aromat i mogą wywoływać choroby u zwierząt. Zawartość kumaryny jest najniższa w młodych roślinach przed zawiązywaniem pąków, a następnie wzrasta, osiągając maksimum podczas kwitnienia. Z tego względu na paszę w postaci zielonki, siana lub kiszonki nadają się młode rośliny. Nostrzyk koszony w późniejszym okresie rozwoju szybko drewnieje i może być użytkowany jedynie na zielony nawóz. Jest chętnie spożywany przez owce i konie, natomiast bydło i trzoda chlewna muszą się stopniowo przyzwyczaić.




Właściwości biologiczne

W obrębie rodzaju – nostrzyk ( Melilotus L.) wyróżnia się trzy podrodzaje geograficzne:

sub genus Eumelilotus pochodzenia azjatyckiego,

sub genus Micromelilotus pochodzenia śródziemnomorskiego,

sub genus Macromelilotus pochodzenia kaspijskiego.

W świecie znanych jest kilkanaście gatunków nostrzyka, w tym gatunki jednoroczne pochodzące z basenu Morza Śródziemnego i dwuletnie ze Środkowej Azji. Na terenie Polski występuje kilka gatunków, z których najbardziej rozpowszechniony jest nostrzyk biały Melilotus albus i nostrzyk żółty Melilotus officinalis L.

Uprawiane są przeważnie formy dwuletnie, lecz znane są również formy jednoroczne. Te ostatnie charakteryzują się większymi wymaganiami glebowymi i maja niższą zawartość kumaryny. W hodowli dwuletniego nostrzyka dąży się do otrzymania form o zmniejszonej zawartości kumaryny.

Nasiona nostrzyka białego są bardzo podobne pod względem wielkości, zabarwienia i kształtu do lucerny mieszańcowej. Korzonek zarodkowy jest jednak cieńszy i dłuższy, przy tym wyraźnie oddzielony od liścieni. Nasiona charakteryzują się specyficznym zapachem. Początkowy rozwój fazowy jest powolny i przebiega podobnie jak u lucerny. Po wschodach rozwija się najpierw pojedynczy listek, a następnie liście właściwe złożone z trzech blaszek, z których środkowa osadzona jest na dłuższym ogonku. Blaszki liściowe są większe i ząbkowate na całym obwodzie, co różni je od lucerny. Jednocześnie z rozwojem głębokiego korzenia palowego następuje intensywny rozwój części nadziemnej, to jest grubej ulistnionej łodygi z licznymi pędami bocznymi. Podczas kwitnienia rośliny mogą osiągać wysokość około 1,5 – 2 m i więcej. W roku siewu kwitną tylko pojedyncze rośliny, natomiast większość zakwita dopiero w drugim roku. Nostrzyk odrasta na wiosnę z pąków wytworzonych na szyjce korzeniowej. Odrastanie po skoszeniu pierwszego pokosu następuje nie tylko z szyjki korzeniowej, lecz także z pąków w kątach pędów bocznych, jeżeli pęd główny nie jest skoszony zbyt nisko. Kwitnie dwa razy, przy czym kwitnienie w pierwszym pokosie trwa dłużej.

Kwiaty białe, zebrane po 20-80 luźne grona na szypułkach długości kilku centymetrów. Nostrzyk jest rośliną owadopylną, chociaż stwierdzono przypadki samozapylenia. Owocem jest strąk jednonasienny, łatwo odpadający. Po wydaniu nasiona większość roślin ginie.

  

 

Wymagania klimatyczne i glebowe

Nostrzyk odznacza się podobną zimotrwałością jak lucerna mieszańcowa. Formy rozwijające głęboki system korzeniowy są bardziej zimotrwałe. Rzadko zdarzają się uszkodzenia roślin wskutek ruchów glebowych, pod wpływem wahań temperatury na przedwiośniu. Wymagania wodne nostrzyka są duże. Jednak dzięki rozwinięciu głębokiego systemu korzeniowego może czerpać wodę z warstw głębszych. Dlatego udaje się w rejonach, gdzie ilość opadów nie przekracza nawet 400 mm rocznie. Jeśli system korzeniowy jest słabo rozwinięty lub brak jest wody w głębszych warstwach gleby, nostrzyk cierpi od suszy, co objawia się przedwczesnym zasychaniem dolnych liści. Jest typową rośliną dnia długiego.

Podobnie jak wszystkie rośliny motylkowe wieloletnie nostrzyk wymaga gleby zasobnej w wapń. Powinien być uprawiany w warunkach, gdzie nie udaje się koniczyna ani lucerna. Odpowiednie dla nostrzyka są gleby piaszczyste, ale położone na zwięźlejszych podłożu. Nie udaje się na płytkich piaskach.

 

Agrotechnika

Stanowisko w zmianowaniu. Nostrzyk zajmuje w płodozmianie podobne stanowisko jak inne rośliny motylkowe wieloletnie. Może być uprawiany w plonie głównym lub jako wsiewka. Nadaje się również do uprawy w poplonach. Po sobie pozostawia stanowisko zasobne w substancję organiczną. Ilość suchej masy resztek pożniwnych w drugim roku użytkowania nostrzyka wynosi około 8-10 t/ha. W warunkach gleb, gdzie jest brak bakterii Rhizobium współżyjących z lucerną, nostrzyk może odegrać rolę rośliny pionierskiej dla lucerny. Lucerna i nostrzyk współżyją z tym samym gatunkiem bakterii. Ujemną cechą nostrzyka, jako przedplonu dla innych roślin jest możliwość powtórnego odrastania, co stwarza niebezpieczeństwo zachwaszczenia. Dlatego dobrze jest uprawiać po nostrzyku rośliny pastewne nie motylkowe.

Uprawa roli nie odbiega od ogólnych zasad przyjętych dla wszystkich motylkowych. Szczególną uwagę należy zwrócić na głęboką orkę, co warunkuje prawidłowy rozwój systemu korzeniowego. Nostrzyk jest mało odporny na zachwaszczenie, dlatego gleba powinna być wolna od chwastów.

Siew. Przy ocenie wartości użytkowej materiału siewnego należy zwrócić uwagę na ilość nasion twardych, które może dochodzić u nostrzyka do 50 %. Nostrzyk, jako roślina światłolubna, rozwija się najlepiej, gdy jest wysiany wiosną bez rośliny ochronnej, w czystym siewie lub z trawami. Przy tym sposobie uzyskuje się już w roku siewu plon zielonej masy 15-25 t/ha. Nostrzyk można wysiewać wiosną w roślinę zbożową jarą, ale użytkowanie następuje dopiero w drugim roku. Dobre wyniki uzyskuje się z siewu w okresie późnowiosennym lub letnim, po zbiorze poplonów ozimych, jęczmienia ozimego a nawet żyta. Wysiewa się go wtedy bez rośliny ochronnej, co umożliwia użytkowanie jeszcze w roku siewu. Możliwe jest również jesienny siew nostrzyka w żyto. Przy tym sposobie nostrzyk rozwija się na wiosnę szybko i daje plon ściernianki po zbiorze żyta. W pewnych warunkach nostrzyk może jednak nadmiernie przerastać żyto i utrudnić jego zbiór oraz suszenie. Norma wysiewu wynosi 15-20 kg/ha nasion w rzędy o odległości 20-30 cm.

 

Zabiegi pielęgnacyjne po siewie nie różnią się od stosowanych w innych motylkowych wieloletnich. Na wiosnę w drugim roku stosuje się bronowanie. Nostrzyk może być użytkowany, jako pastwisko, można go zbierać na zieloną masę, na susz, kiszonkę oraz przyorać, jako zielony nawóz. Z uwagi na wczesne drewnienie łodygi i wzrost zawartości kumaryny w roślinach starszych, nostrzyk można wypasać przy wysokości nie większej niż 40 cm. Koszenie na zieloną masę, siano lub kiszonkę należy wykonać najpóźniej w okresie pąków. Zaleca się koszenie nostrzyka rano lub wieczorem, ponieważ w ciągu dnia następuje wzrost zawartości kumaryny pod wpływem słońca.

W roku pełnego użytkowania uzyskuje się 2-3 pokosy. Aby umożliwić odrastanie nostrzyka ze ściętych pędów, należy go kosić na wysokość około 20 cm. Jedynie ostatni pokos przed zimą kosi się nisko, ponieważ na wiosnę odrasta jedynie z szyjki korzeniowej. Na zielony nawóz przyoruje się nostrzyk jesienią lub wiosną w zależności od stopnia rozwoju i potrzeb gospodarczych. Po nostrzyku przyoranym można uprawiać ziemniaki lub rośliny przeznaczone na kiszonki. Jednak Przyorywanie zielonej masy, która może być użytkowana na paszę dla zwierząt, nie znajduje ekonomicznego uzasadnienia w warunkach gospodarki intensywnej.

Zasiewy nostrzyka przeznaczone na nasiona wykonuje się w rzędy o odległości około 40 cm, przy ilości wysiewu około 12 kg/ha bez rośliny ochronnej. Do zbioru nasion pozostawia się 1 pokos w drugim roku. Nostrzyk stosunkowo łatwo zawiązuje nasiona, których wydajność wynosi 0.3-0.6 t/ha. Strąki osypują się. Dlatego należy nasiona zbierać, gdy około 50% strąków osiągnie dojrzałość żółtą. Kosi się żniwiarkami lub snopowiązałką, a na większych powierzchniach kombajnem. Po wymłóceniu nasiona wyciera się ze strąków za pomocą bukownika.